{"id":1782,"date":"2018-06-24T23:07:06","date_gmt":"2018-06-24T21:07:06","guid":{"rendered":"http:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/?p=1782"},"modified":"2018-07-13T13:30:25","modified_gmt":"2018-07-13T11:30:25","slug":"do-czytania-retoryka-i-marazm-antropocenu-ewy-binczyk-to-read-rhetorics-and-marasmus-of-anthropocene-by-ewa-binczyk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/2018\/06\/24\/do-czytania-retoryka-i-marazm-antropocenu-ewy-binczyk-to-read-rhetorics-and-marasmus-of-anthropocene-by-ewa-binczyk\/","title":{"rendered":"Do czytania: ‘Retoryka i marazm antropocenu’ Ewy Bi\u0144czyk\/\/ To read: Rhetorics And Marasmus of Anthropocene"},"content":{"rendered":"
\n

Wst\u0119p do ksi\u0105\u017cki: Retoryka i marazm antropocenu<\/strong><\/p>\n<\/header>\n

\n

XXI wiek rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od zaskakuj\u0105cej rekonfiguracji poj\u0119\u0107. Jeszcze w roku 2000 biolog Eugene F. Stoermer oraz du\u0144ski badacz atmosfery Paul J. Crutzen (laureat Nagrody Nobla z 1995 roku w dziedzinie chemii) wyszli z propozycj\u0105, by wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 epok\u0119 geologiczn\u0105 nazwa\u0107 \u201eantropocenem\u201d \u2013 \u201eer\u0105 cz\u0142owieka\u201d (Crutzen, Stoermer 2000). Domniemane pocz\u0105tki antropocenu zdaniem tych ekspert\u00f3w to wynalezienie maszyny parowej przez Jamesa Watta (w 1763 roku), symbolizuj\u0105ce pocz\u0105tek rewolucji przemys\u0142owej (por. Crutzen 2002).<\/p>\n

Jak mo\u017cemy si\u0119 domy\u015bla\u0107, Stoermer i Crutzen kierowali si\u0119 przede wszystkim ch\u0119ci\u0105 wyeksponowania obecnego wp\u0142ywu cz\u0142owiekana planet\u0119: gleb\u0119, zasoby wodne, atmosfer\u0119 i biosfer\u0119. Zasi\u0119g oraz zakres wp\u0142ywu homo sapiens<\/em> \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce gatunek ten sta\u0142 si\u0119 si\u0142\u0105 o znaczeniu geologicznym. Antropocen definiuje si\u0119 bowiem jako epok\u0119, w kt\u00f3rej obserwujemy \u201eaktywne ingerowanie cz\u0142owieka w procesy kieruj\u0105ce geologiczn\u0105 ewolucj\u0105 planety\u201d (Angus 2016: 53). Problemem jest to, \u017ce w epoce antropocenu dokonujemy r\u00f3wnoczesnej modyfikacji wielu kluczowych komponent\u00f3w ekosystemu Ziemi.<\/p>\n

W roku 1989, w ksi\u0105\u017cce Koniec Natury<\/em> (The End of Nature<\/em>) Bill McKibben \u2013 ameryka\u0144ski dziennikarz i dzia\u0142acz na rzecz ochrony \u015brodowiska oraz przeciwdzia\u0142ania zmianie klimatycznej \u2013 <\/em>okre\u015bli\u0142 Ziemi\u0119 jako swego rodzaju artefakt: \u201eZiemi\u0119 2\u201d, \u201eZieemi\u0119\u201d (Eaarth<\/em>), w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na jej stopie\u0144 przetworzenia na skutek interwencji cz\u0142owieka (McKibben1989; por. Yearley 2006). Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce ryzyko katastrofy klimatycznej, a tak\u017ce bezprecedensowe tempo utraty bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci w pe\u0142ni uzasadnia\u0142y wspominane wy\u017cej propozycje. W szeroko komentowanej ksi\u0105\u017cce The SixthExtinction<\/em>. The UnnaturalHistory<\/em>, ElizabethKolbert, dziennikarka popularyzuj\u0105ca nauk\u0119 na \u0142amach \u201eNew York Times\u201d podawa\u0142a, \u017ce do ko\u0144ca XXI wieku wymrze mi\u0119dzy 20-50% wszystkich \u017cyj\u0105cych na Ziemi gatunk\u00f3w flory i fauny (Kolbert 2014, por. Speth 2008: 38).<\/p>\n

Antropocen by\u0142by zaskakuj\u0105co kr\u00f3tk\u0105 epok\u0105, jak na geologi\u0119. Czas cz\u0142owieka zosta\u0142 tu skontrastowany z czasem geologii, co wywo\u0142a\u0142o interesuj\u0105cy efekt retoryczny. Plejstocen trwa\u0142 od 2,58 miliona lat temu do pocz\u0105tk\u00f3w holocenu, za\u015b holocen rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 oko\u0142o 11700 lat temu, wraz z ostatnim stopnieniem l\u0105dolodu skandynawskiego.Uznanie epoki antropocenu by\u0142oby wydarzeniem bezprecedensowym z punktu widzenia standard\u00f3w geologii oraz stratygrafii. W opinii interpretator\u00f3w, wprowadzenie kategorii antropocenu, uwydatniaj\u0105ce hipersprawczo\u015b\u0107 cz\u0142owieka, podwa\u017cy\u0142o te\u017c sam\u0105 sensowno\u015b\u0107 dalszego stosowania kategorii natury czy przyrody (por. Proctor 2013). Co znamienne, wspomnian\u0105 sugesti\u0119 og\u0142oszenia nowej epoki geologicznej sformu\u0142owali przyrodoznawcy.<\/p>\n

Sam medialny sukces terminu \u201eantropocen\u201d wykaza\u0142 ju\u017c, \u017ce XXI wiek nie przechodzi oboj\u0119tnie wobec zagro\u017ce\u0144 planetarnych, przed kt\u00f3rymi stan\u0119li\u015bmy. Jak si\u0119 wydaje, wcze\u015bniejsze poj\u0119cie zr\u00f3wnowa\u017conego rozwoju (ang. sustainable development<\/em>) nie zrobi\u0142o por\u00f3wnywalnej kariery w przestrzeni publicznej. By\u0107 mo\u017ce nawet mamy do czynienia z wielowymiarowym, interdyscyplinarnym zwrotem w stron\u0119 antropocenu\u00a0(the Anthropoceneturn<\/em>) (por. Nixon 2014).<\/p>\n

Za najpowa\u017cniejsze polityczne i egzystencjalne wyzwanie antropocenu niew\u0105tpliwie nale\u017cy uzna\u0107 ryzyko zmiany klimatycznej(por. IPCC 2014; Encyklika Laudato Si\u2019 <\/em>Ojca \u015awi\u0119tego Franciszka 2015). Uwa\u017cam, \u017ce nauki humanistyczne, w tym tak\u017ce filozofia nie powinny unika\u0107 debaty na temat destabilizacji klimatu. Jest to rozleg\u0142e zjawisko o wielowymiarowych konsekwencjach. G\u0142os humanist\u00f3w jest w tym kontek\u015bcie niezb\u0119dny.<\/p>\n

Jednak sugestia co do ustanowienia ery cz\u0142owieka pojawi\u0142a si\u0119 ze strony nauk \u015bcis\u0142ych w czasach, kiedy w humanistyce do\u015b\u0107 wyra\u017anie rozbrzmiewa\u0142a ju\u017c dyskusja na temat ewentualnego porzucenia antropocentryzmu. Humani\u015bci prze\u0142omu XX i XXI wieku uparcie dyskutowali o nieuniknionej konieczno\u015bci dokonania posthumanistycznego \u201ezwrotu ku rzeczom\u201d, dystansuj\u0105c si\u0119 od cz\u0142owieka i odsuwaj\u0105c si\u0119 od spo\u0142ecze\u0144stwa (zob.Doma\u0144ska 2008). Opisywanym zmianom towarzyszy\u0142y postulaty ekologizowania humanistyki, budowania humanistyki \u015brodowiskowej oraz ekologii politycznej. M\u00f3wi\u0142y one o konieczno\u015bci porzucenia esencjalistycznych nadziei dotycz\u0105cych pewno\u015bci pozwalaj\u0105cej formu\u0142owa\u0107 decyzje polityczne w spo\u0142ecze\u0144stwie ryzyka. Celem ekologii politycznej okrzykni\u0119to trosk\u0119 o stabiln\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 zbiorowo\u015bci (ludzi i czynnik\u00f3w pozaludzkich), nie za\u015b trosk\u0119 o przyrod\u0119 czy o spo\u0142ecze\u0144stwo. Francuski socjolog, Bruno Latour przekona\u0142 wielu autor\u00f3w i analityk\u00f3w do tego, \u017ce nie ma sensu stosowa\u0107 retoryki ochrony (nieproblematyzowanej) natury (por. Latour 1999, 2011). W epoce antropocenu natura to ju\u017c nie obiektywizowane przez technonauk\u0119 \u201ezasoby naturalne\u201d \u2013 w XXI wieku sta\u0142a si\u0119 ona poj\u0119ciem do g\u0142\u0119bi normatywnym i problematycznym. Sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne dyskusje \u015brodowiskowe stale redefiniuj\u0105 to, co uznajemy za natur\u0119 jako obiekt wart naszej ochrony (por. np. Dryzek 1997).<\/p>\n

R\u00f3wnocze\u015bnie, \u201erozczarowanie\u201d i \u201ebezradno\u015b\u0107\u201d to okre\u015blenia, kt\u00f3re trafnie oddaj\u0105 zar\u00f3wno kondycj\u0119 polityki klimatycznej, jak i retoryki \u015brodowiskowej antropocenu. Z tego powodu, w tytule pracy pojawia si\u0119 pochodz\u0105cy z j\u0119zyka greckiego termin \u201emarazm\u201d (marasm\u00f3s<\/em>).\u00a0Oznacza on ga\u015bni\u0119cie i uwi\u0105d. W naukach medycznych marazm odnosi si\u0119 do takiej kondycji organizmu, kt\u00f3ra powa\u017cnie zagra\u017ca sprawno\u015bci my\u015blenia i dzia\u0142ania, wiod\u0105c do apatii.Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w stanie tego rodzaju bezw\u0142adu i ot\u0119pienia znale\u017ali\u015bmy si\u0119 dzisiaj, je\u017celi chodzi o polityk\u0119 klimatyczn\u0105 i przysz\u0142o\u015b\u0107 \u015brodowiska. To dlatego g\u0142\u00f3wnym tematem naszego namys\u0142u jest marazm antropocenu.<\/p>\n

Nie ma te\u017c \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce poj\u0119cie antropocenu doskonale uciele\u015bnia wyzwania, napi\u0119cia i obawy niestabilnego XXI stulecia. Moja hipoteza badawcza g\u0142osi, \u017ce obserwujemy wielowymiarowy proces podwa\u017cania dotychczasowych, filozoficznych i iluzorycznych za\u0142o\u017ce\u0144 antropocentryzmu. Ekonomi\u015bci, socjologowie i filozofowie, tacy jak Nicholas Stern, Tim Jackson, James Gustave Speth, Justin Lewis, Anthony Giddens, Steven Yearley, Ruth Irwin czy Val Plumwood w zaanga\u017cowany spos\u00f3b argumentuj\u0105, \u017ce potrzebujemy \u201eklimatycznej korekty\u201d naszych poj\u0119\u0107 i dyskurs\u00f3w. Modyfikuj\u0105c w\u0142asne otoczenie, dokonali\u015bmy nieznanej wcze\u015bniej redystrybucji sprawczo\u015bci ludzkiej na wiele aspekt\u00f3w \u015brodowiska. W efekcie to, co rozumieli\u015bmy i znali\u015bmy dotychczas, przesta\u0142o by\u0107 rozpoznawalne.<\/p>\n

Celem ksi\u0105\u017cki jest filozoficzna, dyskursywna analiza \u015brodowiskowej \u2013 przede wszystkim klimatycznej \u2013 retoryki epoki antropocenu. Ksi\u0105\u017cka pokazuje, \u017ce na naszych oczach dokonuje si\u0119 g\u0142\u0119boka transformacja zachodniego my\u015blenia na temat natury, klimatu, cywilizacyjnej roli interwencji technologicznych, a tak\u017ce samej przysz\u0142o\u015bci, a nawet cz\u0142owieka. Jakiego rodzaju idee, metafory, milcz\u0105ce za\u0142o\u017cenia filozoficzne i kategorie dominuj\u0105 dzi\u015b we wsp\u00f3\u0142czesnym namy\u015ble nad kryzysem klimatycznym? Jakie s\u0105 ich najwa\u017cniejsze filozoficzne implikacje? Czy utracili\u015bmy natur\u0119? Czy naprawd\u0119 ugrz\u0119\u017ali\u015bmy w marazmie? Co to znaczy, \u017ce w obliczu ryzyka klimatycznego modus operandi<\/em> wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stw ulec winien transformacji? Jakie s\u0105 filozoficzne konsekwencje omawianych rekonfiguracji kategorialnych? W jakiej postaci spo\u0142ecze\u0144stwo globalne doczeka XXII wieku? Jak do tego czasu odmieni si\u0119 ludzka refleksja? W pracy interesowa\u0107 mnie b\u0119dzie \u015bledzenie podstawowych trop\u00f3w dyskursu antropocenu, figur dominuj\u0105cych wyobra\u017ani\u0119 oraz g\u0142\u00f3wnych kategorii. Jakie pozycje zajmuj\u0105 one we wsp\u00f3\u0142czesnychnarracjach na temat przysz\u0142o\u015bci? Jak zobaczymy, b\u0119dziemy tu mieli do czynienia z ca\u0142ym \u201ezoo zaskakuj\u0105cych poj\u0119\u0107\u201d (por. Latour 2014: 139-AAA 11).<\/p>\n

W dalszych partiach wywodu interesowa\u0107 mnie b\u0119d\u0105 epistemologiczne, kategorialne i normatywne wyzwania zwi\u0105zane z takimi zjawiskami, jak katastrofa klimatyczna, modyfikacje pogody, in\u017cynieria klimatu oraz debata nad klimatycznymi korektami modeli ekonomicznych. Warto wobec tego zaznaczy\u0107, \u017ce prezentowana tu narracja ma wymiar konstruktywistyczny. Zosta\u0142y w niej autorsko roz\u0142o\u017cone akcenty, dokonano r\u00f3wnie\u017c selekcji rozleg\u0142ego materia\u0142u \u017ar\u00f3d\u0142owego pod wybranym k\u0105tem.<\/p>\n

Zamierzeniem rozprawy jest stymulowanie dialogu pomi\u0119dzy nast\u0119puj\u0105cymi dziedzinami bada\u0144 wypowiadaj\u0105cymi si\u0119 na temat katastrofy klimatycznej: filozofi\u0105 i zorientowanymi filozoficznie naukami o \u015brodowisku, histori\u0105 \u015brodowiskow\u0105 (por. Sabin 2010), klimatycznymi korektami kapitalizmu formu\u0142owanymi przez ekonomist\u00f3w, socjologi\u0105 \u015brodowiska i ryzyka, studiami nad nauk\u0105 oraz technologi\u0105. Co wi\u0119cej, prezentowana tu ksi\u0105\u017cka dostarcza transdyscyplinarnego, mo\u017cliwie sp\u00f3jnego teoretycznie s\u0142ownika, kt\u00f3ry pozwoli na integracj\u0119 dyskusji klimatycznych epoki antropocenu. Opr\u00f3cz prezentacji definicji podstawowych termin\u00f3w, ksi\u0105\u017cka podejmuje dyskusj\u0119 podstawowych za\u0142o\u017ce\u0144 aksjologicznych wsp\u00f3\u0142czesnej refleksji \u015brodowiskowej.<\/p>\n

W rozprawie zdecydowanie przychylam si\u0119 do tezy g\u0142osz\u0105cej potrzeb\u0119 powstania i propagowania krytycznych, \u015brodowiskowych studi\u00f3w nad nauk\u0105 i technologi\u0105 (STSE \u2013 science and technologystudies \u2013 environmental<\/em>) (Elshof 2010, Yearley 2005, por. Bi\u0144czyk, Derra 2014). B\u0119d\u0105 one s\u0142u\u017cy\u0142y rozwijaniu transdyscyplinarnego projektu humanistyki \u015brodowiskowej (Castre 2014: 234, Adamson, Gleason, Pellow 2015) w Polsce. W polskiej humanistyce badania w nurcie \u015brodowiskowych studi\u00f3w nad nauk\u0105 i technologi\u0105 (STSE) nie zaznaczy\u0142y jak dot\u0105d swej obecno\u015bci. Humani\u015bci oraz uczestnicy debaty publicznej w naszym kraju nie bior\u0105 pod uwag\u0119 tego, \u017ce z powodu dobrze opisanego w literaturze STS zjawiska produkcji w\u0105tpliwo\u015bci na zlecenie (kampanie dezinformacyjne, wytwarzanie sceptycyzmu, wspieranie mechanizm\u00f3w wyparcia) polityczny status ekspert\u00f3w, tak\u017ce w zakresie bada\u0144 nad \u015brodowiskiem, ulega dzi\u015b powa\u017cnej przemianie. Jednym z ciekawych zada\u0144 dyscypliny STSE jest demaskowanie praktyk i strategii retorycznych tak zwanego denializmu oraz \u201ewyzieleniania\u201d si\u0119, b\u0119d\u0105cych wa\u017cnymi narz\u0119dziami propagandowymi przemys\u0142u w XXI wieku.<\/p>\n

W mojej ocenie w naszym kraju nie istnieje systematyczna refleksja na temat retoryki \u015brodowiskowej XXI wieku, kt\u00f3ra koncentrowa\u0142aby si\u0119 wok\u00f3\u0142 kategorialnych wyzwa\u0144 zwi\u0105zanych z tematyk\u0105 katastrofy klimatycznej. Niepo\u017c\u0105dane efektyretoryczne dyskursu in\u017cynierii klimatu nie s\u0105 eksponowane.Dyskursy klimatycznej korekty modeli ekonomicznych, utraty natury czy kompensacji klimatycznych nie s\u0105 znane w satysfakcjonuj\u0105cym zakresie. Celem niniejszego opracowania jest wype\u0142nienie wskazanych wy\u017cej luk.<\/p>\n

Fundamentalnym, dodatkowym zamierzeniem badawczym pracy jest zlokalizowanie i krytyczna dyskusja najbardziej bolesnych deficyt\u00f3w namys\u0142u nad \u015brodowiskiem w XXI wieku. Jedna z podstawowych hipotez projektu g\u0142osi, \u017ce mo\u017cna wskaza\u0107 zwi\u0105zki struktury poj\u0119ciowej antropocenu ze swoistym marazmem charakteryzuj\u0105cym wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 polityk\u0119 klimatyczn\u0105. Hipoteza ta g\u0142osi, \u017ce istniej\u0105 mechanizmy my\u015blowe, kt\u00f3re legitymizuj\u0105 opisany wy\u017cej marazm: dyskontowanie przysz\u0142o\u015bci, denializm, paternalistyczne ignorowanie alternatywnych warto\u015bci wobec warto\u015bci wzrostu ekonomicznego, ustanawianie \u201ebezpiecznych\u201d limit\u00f3w ryzyka i plan\u00f3w awaryjnych, przekonanie o tym, \u017ce przysz\u0142e innowacje nas ocal\u0105 (tzw. imperatyw techniczny), nihilizm. Kluczowe pytanie badawcze projektu brzmi: czy O\u015bwieceniowa wizja post\u0119pu oraz ekonomiczna wizja wolnego rynku nie blokuj\u0105 naszej wyobra\u017ani przyczyniaj\u0105c si\u0119 do stagnacji polityki klimatycznej?<\/p>\n

Dlaczego antropocen okre\u015blany jest jako epoka wyparcia, punkt\u00f3w prze\u0142omowych i nieodwracalnych strat? Czy obywatele pa\u0144stw rozwini\u0119tych rozumiej\u0105 ci\u0119\u017car historycznej odpowiedzialno\u015bci za zanieczyszczenia?Czy zdajemy sobie spraw\u0119 z tego, co naprawd\u0119 oznacza nieodwracalna i post\u0119puj\u0105ca utrata bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, z kt\u00f3r\u0105 mamy do czynienia? Czy w sferze publicznej w og\u00f3le toczy si\u0119 rozmowa o tym, \u017ce z uwagi na ograniczenia planetarne w XXI wieku b\u0119dziemy potrzebowali r\u00f3wnoczesnych, g\u0142\u0119bokich zmian spo\u0142ecznych, jak i ekonomicznych? Antropocen to epoka, w kt\u00f3rej decyzje inwestycyjne maj\u0105 wymiar geologiczny, a gospodarka globalna musi by\u0107 ujmowana jako si\u0142a sprawcza kszta\u0142tuj\u0105ca biosfer\u0119 (por. Dalby 2016: 34). Czy obywatele kraj\u00f3w rozwini\u0119tych zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z ekonomicznej pot\u0119gi aktor\u00f3w lobbuj\u0105cych przeciwko regulacjom \u015brodowiskowym? Z braku symetrii mi\u0119dzy koncernami paliwowymi a organizacjami dzia\u0142aj\u0105cymi na rzecz ochrony \u015brodowiska? Czy wreszcie uczula si\u0119 odbiorc\u00f3w medi\u00f3w masowych na fakt, \u017ce jedyne warto\u015bciowe przekazy eksperckie w debatach dotycz\u0105cych przysz\u0142o\u015bci \u015brodowiska to te, kt\u00f3re ciesz\u0105 si\u0119 legitymizacj\u0105 \u015brodowisk naukowych danej dyscypliny,dzi\u0119ki mechanizmom recenzyjnym peerreview<\/em>?<\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce The Politics of the Earth: Environmental Discourses\u00a0<\/em>australijski teoretyk polityki John S. Dryzek omawia cztery wsp\u00f3\u0142czesne dominuj\u0105ce dyskursy \u015brodowiskowe. Nale\u017c\u0105 do nich: 1) dyskurs przetrwania (survivalism<\/em>), 2) zr\u00f3wnowa\u017conego rozwoju, 3) dyskurs rozwi\u0105zywania problem\u00f3w \u015brodowiskowych oraz 4) zielony radykalizm (Dryzek 1997). Podstawowe motywy i poj\u0119cia wszystkich czterech dyskurs\u00f3w pojawi\u0105 si\u0119 na kartach prezentowanej tu rozprawy. Moim celem b\u0119dzie jednak uczulenie czytelnik\u00f3w na to, jakie s\u0105 granice wyobra\u017ani \u015brodowiskowej w epoce antropocenu. Czy winni\u015bmy zrywa\u0107 z tradycyjnymi sposobami budowania narracji \u015brodowiskowych? Jak powinni\u015bmy przedstawia\u0107 zagro\u017cenia antropocenu? Jak artyku\u0142owa\u0107, jak urzeczywistni\u0107 marzenie dotycz\u0105ce planetarnej odpowiedzialno\u015bci? Jaka retoryka jest w stanie mobilizowa\u0107 a jaka utrwala bierno\u015b\u0107 i bezradno\u015b\u0107? S\u0105 to pytania, na kt\u00f3re b\u0119dziemy szuka\u0107 odpowiedzi w ksi\u0105\u017cce. Nie mog\u0119 jednak zagwarantowa\u0107, \u017ce uda nam si\u0119 je odnale\u017a\u0107.<\/p>\n

 <\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wst\u0119p do ksi\u0105\u017cki: Retoryka i marazm antropocenu XXI wiek rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od zaskakuj\u0105cej rekonfiguracji poj\u0119\u0107. Jeszcze w roku 2000 biolog Eugene F. Stoermer oraz du\u0144ski badacz atmosfery Paul J. Crutzen (laureat Nagrody Nobla z 1995 roku w dziedzinie chemii) wyszli z propozycj\u0105, by wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 epok\u0119 geologiczn\u0105 nazwa\u0107 \u201eantropocenem\u201d \u2013 \u201eer\u0105 cz\u0142owieka\u201d (Crutzen, Stoermer 2000). Domniemane…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":1785,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44],"tags":[],"class_list":["post-1782","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-44","description-off"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1782","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1782"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1782\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1897,"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1782\/revisions\/1897"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1785"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1782"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1782"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kartografieobcosci.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1782"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}